Tanzimat Bir Medeniyet Krizidir

Tanzimat’a kadar Doğu(İslam) epistemolojisi anlayışına sahip olan Osmanlı, Tanzimat ile birlikte farklı bir epistemolojiyle karşılaşmış ve bu da halk üzerinde olumsuz etki yaratmıştır. Yıllarca süre gelmiş anlayışın dışında bir anlayış; farklı bir yaşam biçimi ve toplum düzenini değiştirmeye başlamıştır.

Ahmet Hami Tanpınar, modern Türk edebiyatının “bir medeniyet krizi”yle başladığı kanısındadır. Yenilikçiliğin sebepleri, yeniliğe açılışın zorunluluğu üzerinde durur ve Tanzimat’ı medeniyet değiştirmek olarak algılar: “Onunla imparatorluk, asırlarca içinde yaşadığı bir medeniyet dairesinden çıkarak, mücadele halinde bulunduğu başka bir medeniyetin dairesine girdiğini ilan ediyor, onun değerlerini açıkça kabul ediyordu.1   Açıklamalarını da şu cümlesiyle pekiştirir: Cesaret edebilseydim, Tanzimat’tan beri bir nevi Oedipus kompleksi, yani bilmeyerek babasını öldürmüş adamın kompleksi içinde yaşıyoruz. Muhakkak olan bir taraf varsa, eskinin, hemen yanı başımızda, bazen bir mazlum kaybedilmiş bir cennet, ruh bütünlüğümüzü saklayan bir hazine gibi durması, en ufak sarsıntıda serap parıltılarıyla önümüze açılması, bizi kendisine çağırması, bunu yapmadığı zamanlarda da, hayatımızdan bizi şüphe ettirmesidir. Tereddüt ve bir nevi vicdan azabı… (Bize akseden çehresiyle yanlış yapma korkusu.)” 2

Türk düşünce yaşamında önemli bir yere sahip olan Hilmi Ziya Ülken ise bu konuya daha sert yaklaşır. Tanzimat’ın getirdiklerinden daha çok gayrimüslimlerin faydalanmıştır. Bunun böyle olması da, yabancı müdahalesinin bir sonucudur.3 Görüşlerini ise şöyle bağlar: “Tanzimat’ın verdiği ‘müsaadeler’ hakikatte İmparatorluğun parçalanmasına kadar gidecek bir iç krizin tohumlarını atıyordu.4

Edebiyat araştırmacısı Fuad Köprülü ise, Tanzimat’ı değerlendirirken Batı müdahalesine dikkat çekmek ister: “Tanzimat dediğimiz inkılap hareketi o zamana kadar tam bir ortaçağ cemiyeti mahiyetinde olan Osmanlı Cemiyeti’nin tabiî ve dâhilî bir tekâmülü neticesi olarak değil de, bu emperyalist ve kapitalist medeniyetin zorla kendini kabul ettirmesi neticesi olarak ortaya çıktı.5 Köprülü Tanzimatçılar için de aynı düşüncelere sahiptir. Onları Avrupa taklitçiliği yaparak memleketi yıllarca boş hayallerin peşinden sürüklediklerini ifade eder.6  Köprülü’ye yakın kanaatlerde bulunan bir başka isim de sosyal psikolog Erol Güngör’dür. Ona göre bu fermanların asıl amacı, Batılı devletlerin Türkiye üzerinde hükümranlık kurmak istemeleridir7, ancak bunun takdimi Türkiye’yi modernleştirmek şeklinde yapılmıştır.

Türk siyasetçi ve gazeteci İsmail Cem ise eleştirinin dozunu artıran bir isim olmuştur. Tanzimat ve Islahat fermanlarını bir arada değerlendirmeyi yeğlemiştir. Bu fermanları, emperyalist yayılmanın araçları olarak görmüştür: “Tarihlerimizde genellikle ‘büyük kurtarıcımız, Batılılaşmanın müjdecisi’ olarak sunulan 1839 Tanzimat ve 1856 Islahat fermanları, aslında, emperyalist yayılmasının birer aracı fonksiyonundadır. (…) Tanzimat’ın Batı’ya yaranmak için Hristiyan tebaaya tanıdığı haklar, aslında, bu hristiyanların küçük bir zümresi olan işbirlikçilerin Avrupa’daki efendilerine daha rahat hizmetlerini sağlamak için kaleme aldırılmıştır.8

Bu konuda en ağır eleştirilerin sahibi gazeteci, yazar Doğan Avcıoğlu’dur. Avcıoğlu, Tanzimat’ı Türkiye’yi sömürgeleştiren bir süreç olarak değerlendirmiştir: Tanzimat, düşman Rus’a ve Mehmet Ali’ye karşı dost İngiltere’nin Türkiye’yi korumasıyla başlar. Yalnız bu koruma için, İngilizler, kapitülasyonların çok ötesinde ayrıcalıklar getiren 1838 Ticaret Anlaşmasını kabul ettirirler. Anlaşmayla Türkiye, tam bir açık pazar olacak ve sömürgeleşecektir. Fakat bu ‘serbest ticaretle kalkınıyorsunuz, batılılaşıyorsunuz’ diye sunulur.9 Avcıoğlu bir başka kitabında ise Tanzimat’ın batılılaşma boyutunu tenkit eder: Tanzimat, vitrindeki batılı görünüşe bakılarak, Batılılaşma hareketi diye hala övülür. Yalnız bu Batılılaşma, sömürge ve yarı sömürge haline getirilen bütün Avrupa dışı ülkelerde görülen cinsten bir batılılaşma, bir uydulaşmadır.10

Doğan Avcıoğlu’nun yaklaşımına benzer bir değerlendirmeyi Attila İlhan’da da görmek mümkündür. O da Tanzimat’ın Batılılaşmacı karakteri üzerinde yoğunlaşmıştır: Tanzimat ve sonrası, bize batılıların önerdiği ve denetlediği bir Batılılaşma düzenidir; bu düzen İmparatorluğu batırmıştır, çünkü endüstrileşmeyi sağlayan değil engelleyen bir tutum içermektedir.”11  Cumhuriyet gazetesini kuran Yunus Nadi bu söyleme nokta koyar gibidir: Tanzimat’tan itibaren olduğu farz edilen şeyler vehim ve hayalden ibarettir. Tanzimatçılık iflas etti, fakat bize de pek pahalıya mal oldu.”12 

Daha soğukkanlı bir değerlendirme Engin Akarlı tarafından yapılmıştır: Tanzimat’ dediğimiz yenileşme-batılılaşma girişimleri (1839-1871), Osmanlı Devleti için sonun başlangıcını, genç Türkiye için de ilk doğum sancılarını içinde taşır.”13   Tarih profesörü İlber Ortaylı’nın görüşleri de Akarlı’nınkilerini tamamlar niteliktedir: Tanzimat, çöküşü durduran bir dönemdir. Toprak kayıpları durmadı, iktisadî bağımsızlık söz konusu değildi. Ama devletin bağımsızlığı devam edebildi. Ve bu da gelişen Türk ulusçuluğuna ayrı bir atmosfer, ayrı bir temel hazırladı.14

Emir Yakamoz

16.02.2013

KAYNAKÇA

1- Ahmet Hamdi Tanpınar, 19 uncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul: Çağlayan Kitabevi,

1988,  

2- Cumhuriyet, 2 Mart 1951  (Yaşadığım Gibi, Dergah yay.İst. tarihsiz) 

3-Ülken, a.g.e.,

 4-Ülken, a.g.e., 

5- Yetiş Kâzım, a.g.m., 

6- Yetiş, a.g.m., 

7- Yetiş, a.g.m., 

8- İsmail Cem, Türkiye’de Gerikalmışlığın Tarihi, İstanbul: Cem Yayınları, 1970,

 9- Doğan Avcıoğlu, Milli Kurtuluş Tarihi, İstanbul: Tekin Yayınevi, 1974, 

10- Avcıoğlu, Türkiye’nin Düzeni, c. 1, Ankara: Bilgi Yayınları 1981 

11- Attila İlhan, Hangi Batı, Ankara: Bilgi Yayınları, 1972

12- Yetiş, a.g.m., 

13- Engin Deniz Akarlı, (Haz.), Belgelerle Tanzimat -Osmanlı Sadrazamlarından Âli ve Fuad Paşa’nın Siyasî Vasiyetnâmeleri-, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 1978, s. ix.

14- İlber Ortaylı, “Tanzimat”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, c. 6, İstanbul: İletişim Yayınları, 1985,

Yeni Şeyler

ăn dặm kiểu NhậtResponsive WordPress Themenhà cấp 4 nông thônthời trang trẻ emgiày cao gótshop giày nữdownload wordpress pluginsmẫu biệt thự đẹpepichouseáo sơ mi nữhouse beautiful